Prirodu Srbije karakteriše velika biološka raznovrsnost. Zahvaljujući tome predstavlja značajan deo bogatstva i raznovrsnosti evropske prirodne baštine. Da bi tako i ostalo, njeni najreprezentativniji, najočuvaniji delovi stavljaju se pod zakonsku zaštitu.

Kako se i kada počelo sa zaštitom i proučavanjem?

Kako piše na sajtu Zavoda za zaštitu prirode Srbije, začeci zakonske zaštite prirode u Srbiji sežu daleko u prošlost. Prvi propisi kojima se štiti priroda i čuvaju prirodni resursi datiraju još iz XIV veka (Dušanov zakonik).

Prvo područje koje je zaštićeno na teritoriji današnje Srbije bila je Obedska bara. Stavljena pod zaštitu još 1874. godine.

Fotografija: Obedska bara, autor: Petar Ranković

Prva zaštićena prirodna dobra u Srbiji bili su šumski rezervati Oštrozub, Mustafa i Felješana u okolini Majdanpeka. Kao i vodopad „Velika i mala Ripaljka“ u okolini Sokobanje, zaštićen 1949. godine.

Nacionalni park Fruška gora, proglašen 1960. godine. Fruška gora je prvi nacionalni park u Srbiji.

Fotografija: Fruška gora, Nina Kemera

Pod zaštitom se nalazi 469 zaštićenih područja. 5 nacionalnih parkova, 18 parkova prirode, 21 predeo izuzetnih odlika, 69 rezervata prirode, 6 zaštićenih staništa, 314 spomenika prirode, 36 područja od kulturnog i istorijskog značaja koja su zaštićena na osnovu ranijeg Zakona o zaštiti životne sredine i Zakona o zaštiti spomenika kulture, kao i 1783 strogo zaštićenih divljih vrsta i 860 zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva.

Fotografija: http://www.zzps.rs/

Poznati smo po tradiciji, pa smo tako poznati i po dugoj tradiciji proučavanja biološke raznovrsnosti u našoj prelepoj zemlji. U oblasti flore, posebno se mora istaći značaj dela Josifa Pančića ,,Flora Principatus Serbiae” (1874). Zahvaljujući ovom delu, podstakla su se dalja floristička istraživanja na području naše zemlje. Što je rezultiralo sa deset (uz dva toma dopuna), do sada, objavljenih tomova Flore R. Srbije (1970-1977, urednik M. Josifović) (Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010).

Novija saznanja o biodiverzitetu na području naše zemlje pokazuju da je opšta karakteristika biološke raznovrsnosti veliki genetički, specijski i ekosistemski diverzitet. Biološki resursi su, kako potencijalni, tako i oni koji se koriste, relativno ograničenih kapaciteta! To nikako ne sme da se zaboravi i mora da se obrati posebna pažnja!

Fotografija: Selo Topli do, Stara Planina – Park Prirode od 1997.godine, autor: Tijana Petković

Heterogena flora i fauna, pored široko rasprostranjenih vrsta, sadrži:

  • regionalne (uglavnom balkanske),
  • lokalne (koji se nalaze na području Srbije i nekoj ili više okolnih, tj. susednih zemalja),
  • stenoendemite (vrste koje se rasprostiru samo na teritoriji Srbije).

Opštem biodiverzitetu doprinosi klimazonalna vegetacija (ona koja je optimalna u datoj klimatskoj oblasti). Kao i veliki broj intrazonalnih i azonalnih ekosistema, kao što su vlažna staništa, tresave, slatine, peskovi.

Područje Srbije je tokom ledenog doba predstavljalo refugijum („sklonište“) za brojne vrste. Tako da na ovom prostoru žive mnoge reliktne (stare vrste, ostaci nekadašnje flore) i endemo-reliktne vrste.

Mala, a velika!

Srbija zauzima samo 2,1% Evropskog kontinenta, a na njenom prostoru se nalazi (Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010):

• 39 % vaskularne flore Evrope

• 51 % faune riba Evrope

• 28 % faune vodozemaca Evrope

• 12 % faune gmizavaca Evrope

• 74 % faune ptica Evrope

• 67 % faune sisara Evrope

Do sada je u Srbiji zvanično registrovano oko 44.200 taksona.

Takson je skup jedne ili više populacija organizama ili grupa od kojih taksonomi stvaraju jedinicu određenog ranga (https://bs.wikipedia.org/wiki/Takson).

Zanimljiv je podatak da mnoge grupe organizama nisu dovoljno istražene. Zbog toga se pretpostavlja da u Srbiji postoji najmanje 60.000 recentnih taksona.

Veliki broj biljnih vrsta najnoviji pregledi broja vrsta vaskularne flore ukazuju na broj od 3730, do čak blizu 4000 vrsta. Svrstava Srbiju u grupu evropskih zemalja sa najvećim florističkim diverzitetom po jedinici površine.

Ukupan broj od oko 3700 vrsta i podvrsta predstavlja veliko florističko bogatstvo kakvim se odlikuju samo neke mediteranske zemlje Evrope.

Fotografija: http://www.zzps.rs/wp/ekoloska-mreza/

Ništa bez planina

U pogledu biodiverziteta se posebno izdvajaju visokoplaninski regioni Srbije, koji se odlikuju izuzetno bogatom i raznovrsnom florom.

Floristiĉka raznovrsnost planinskih masiva Prokletija i Šar-planine od po 1600 (a možda i više) taksona vaskularne flore, zatim Kopaonika (c. 1500 taksona), Suve planine (c. 1200), Stare planine (c. 1100 biljaka), planine Tare (c. 950), Vlasinske visoravni sa okolnim planinama (c. 950), nedvosmisleno govori da su planinska područja jedan od najznačajnijih centara florističkog diverziteta u Srbiji (Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010).

Fotografija: Beloglavi sup u kanjonu reke Uvac, autor: Petar Ranković

Kanjonske doline predstavljaju regione izuzetnog florističkog bogatstva i diverziteta. U krečnjačkom kanjonu Lazareve reke u severoistočnoj Srbiji na svega 10 km2 zabeleženo oko 720 vrsta i podvrsta vaskularne flore. U Sićevačkoj klisuri je prisutno oko 1100 taksona.

Fotografija: Klisura reke Gradac, autor: Tijana Petković

Ravnica jeste, ali je kao i svaki drugi region neizmerne vrednosti

Osim planinskih regiona balkanskog dela Srbije, neki delovi Vojvodine odlikuju se srazmerno velikim florističkim bogatstvom.

FRUŠKA GORA, POBEDITI MORA!

Floru Fruške gore, sačinjavaju prvenstveno centralnoevropske i pontske vrste. Na ovoj planini zabeleženo je više od 1400 taksona, uključujući floru okolnih močvarnih i ruderalnih staništa,

Za Vršačke planine je zabeleženo oko 1000 vrsta i podvrsta, što je srazmerno mnogo imajući u vidu njenu relativno malu nadmorsku visinu.

Vojvođanske peščare se odlikuju interesantnom i bogatom florom u kojoj posebno mesto zauzimaju peščarske, stepske i šumo-stepske biljke. Tako je na Deliblatskoj peščari, na površini od 300 km², zabeleženo oko 900 taksona vaskularne flore.

Srbija predstavlja značajno područje ihtiofaune (faune riba), uzimajući u obzir:

  • tekuće vode (pre svega Dunav sa svojim pritokama),
  • makroakumulacije (Vlasinsko jezero, Đerdap),
  • mikroakumulacije, poplavna i močvarna područja (Apatinska močvara, Kovilje-Gardinovac) i
  • kanalsku mrežu (Dunav-Tisa-Dunav i druge manje kanalske mreže).

U Srbiji postoje 4 glavna regiona sa specifičnom faunom riba: Dunavsko-Crnomorski sistem, Tara-Piva-Drina sistem, Ohrid-Drim-Skadar i reke Egejskog sliva.

Fotografija: http://www.zzps.rs/wp/emerald/

Bogatstvu ornitofaune (fauna ptica), pored gnezdarica, doprinose i migratorne vrste koje prezimljuju na različitim staništima.

Srbija je posle Makedonije, najveći centar biodiverziteta ptica na Balkanskom poluostrvu. Smanjenje broja vrsta ptica je posledica udruženih efekata više nepovoljnih faktora, kao što su promene u korišćenju staništa, uništavanje i zagađenje staništa, izlovljavanje i klimatske promene.

Sisari imaju specifičnu ulogu u funkcionisanju prirodnih ekosistema. Na području Srbije, sisari se nastanjuju u listopadnim šumama i, u manjoj meri, na otvorenim i poluotvorenim staništima.

Dva područja se ističu većim diverzitetom sisara:

  • Istočni (deo južnog Banata i Šumadija),
  • Zapadni (deo Bačke, Srema i tok reke Drine).

Kvalitativni pokazatelji biodiverziteta flore i faune mogu se iskazati na osnovu broja vrsta od međunarodnog značaja. Za područje Srbije ustanovljeno je 1600 taksona od međunarodnog značaja:

• 243 vrste vaskularne flore (165 lokalnih endemita, 547 Balkanskih endemiĉnih taksona)

Osnovni kriterijum ugroženosti vrste, pored veličine populacije, kao i broja populacija unutar vrste je i stanje, tj. vitalnost populacija.

Kriterijumi ugroženosti su osnova zaštite vrsta (i staništa) i u potpunosti su razrađeni od strane Svetske organizacije za zaštitu prirode. (International Union for Nature Conservation – IUCN). Podaci u domenu «crvenih listi» na nacionalnom nivou se obično objedinjuju u tzv. Crvenim knjigama. Do sada su objavljene: Crvena knjiga flore 1 (iščezli i krajnje ugroženi taksoni) i Crvena knjiga dnevnih leptira (Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010).

Prema novijim podacima, postoji preko 2600 endemičnih biljnih vrsta na Balkanu. Teritorija Srbije je značajni centar balkanskog endemizma, sa 547 balkanskih endemičnih biljnih vrsta i podvrsta. Osnovni tip endemizma u Srbiji je, kao i na čitavom Balkanu, visokoplaninski endemizam (Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010).

Žarište Balkanskog endemizma

Da dobro ste pročitali žarište. Definicija reči endemizam će vas uveriti u to.

Endemizam je pojava ograničenog rasprostranjenja organizama na određenoj, često maloj, teritoriji ili akvatoriji (https://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%95%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC).

U tom pogledu izdvajaju se Prokletije i Šar-planina koje se nalaze u grupi balkanskih planina sa najvećim brojem endemičnih biljaka.

Osim visokoplaninskog endemizma, na teritoriji Srbije je izražen i edafski endemizam, odnosno endemizam koji je vezan za određene, specifične geološke podloge i specifične tipove zemljišta.

Međusobno se uslovljavajući, visokoplaninski i edafski endemizam često se javljaju u kombinaciji i u tom slučaju, krečnjački masivi Srbije su daleko bogatiji endemičnim vrstama nego silikatni.

Rasprostranjenje endemične flore na teritoriji Srbije veoma je neravnomerno.

Za panonski deo Srbije (Vojvodina) karakteristični su endemični elementi panonske flore, dok je broj balkanskih endemita praktično zanemarljiv.

Broj balkanskih endemita na teritoriji Srbije pravilno se povećava od nizijskih regiona Vojvodine preko peripanonske Srbije u pravcu planinsko-visokoplaninskih oblasti južne i jugoistočne Srbije.

Naši lokalci i starosedeoci

Posebni značaj u endemičnoj flori Srbije imaju oni endemiti koji su u svom ukupnom rasprostranjenju ograničeni isključivo na teritoriju Srbije (stenoendemiti) i oni koje se nalaze i na području susednih zemalja (lokalni endemiti).

U Srbiji je utvrđeno 165 lokalnih endemita. Lokalni endemiti su vrste od posebnog značaja, kao specifični biološki resursi globalno značajni za očuvanje genofonda (genetski fond) i biološke raznovrsnosti.

Ove vrste (javljaju se samo na području naše zemlje) predstavljaju najveću vrednost sa aspekta biodiverziteta i treba im posvetiti naročitu pažnju u smislu strategije očuvanja.

Jedna od najvažnijih endemičnih vrsta na području Srbije je Pančićeva omorika (Picea omorika).

Zeleno-plavi pozdrav.

,,Ovo nije sve narode”. O ugroženosti biološke raznovrsnosti naše prelepe zemlje uskoro.

Pronađi žabu! 🙂

Fotografija: klisura reke Gradac, autori: Petar Ranković i Tijana Petković

Literatura:

– Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Biodiverzitet i prirodni biljni resursi u poljoprivredi, Beograd, 2010

Zelene priče.

oglas
Rođen sam 16.07.1991. u Beogradu. Živim u Obrenovcu ceo život. O meni možete zaključiti da sam ljubitelj prirode na osnovu završenih osnovnih studija  Geoprostorne osnove životne sredine na Geografskom fakultetu, kao i završena tri mastera na Geografskom, Šumarskom i Poljoprivrednom fakultetu koji se odnose prema životnoj sredini iz različitih uglova. Na osnovu iskustva na Festivalu nauke i kao Eco Hub edukator u osnovnim školama u Beogradu voleo bih da nastavim da se bavim edukacijom predškolaca i osnovaca u oblasti životne sredine.

NAPIŠI ODGOVOR

Molimo vas da upišete komentar!
Molimo Vas da upišete ime